خلاصه‌اى از كتابش را ، از سريانى به عربى ، براى ما باقى گذارده است . « 1 » سبط ابن جوزى ، شمس الدين ابو المظفر يوسف بن قزاوغلى « 2 » ، و كتاب نامدارش ، مرآة الزمان فى تاريخ الاعيان ، در تاريخ سلجوقيان جايگاه ويژه‌اى دارند . كتاب او تاريخى عمومى ، از آغاز آفرينش تا سال 1256 م است و بر شيوهء كتاب نيايش از مهمترين رخدادهاى هر سال ، و سپس درگذشتگان آن سال ، به ترتيب حروف ابجد ، ياد مىكند و اطلاعاتش را از طبرى و هلال صابى و غرس النعمه و ابن قلانسى و ابن جوزى و عماد الدين اصفهانى و ديگر مورخان گرفته است . با اينكه ابن خلّكان ( 1282 - 1211 م ) مىگويد كه او تاريخ سبط ابن جوزى ، مرآة الزمان ، را در دمشق به خط مؤلفش ديده بوده كه از چهل مجلّد تشكيل مىشده است « 3 » ، از بخت بد ، بخش اعظم اين كتاب به دست ما نرسيده است ؛ تنها بخش هشتم آن ، كه حوادث سال‌هاى 654 - 495 ه / 1256 - 1101 م را دربردارد « 4 » ، و بخشى كه رخدادهاى سال‌هاى 479 - 448 ه / 1086 - 1056 م را داراست ، چاپ شده است . « 5 » يكى ديگر از منابع ويژهء تاريخ سلجوقيان ، يادداشت‌هاى انوشيروان بن خالد بن محمد كاشانى ( م . 1138 م ) است كه وزارت دو سلطان ، محمود و مسعود ، را به روزگار خليفه المسترشد بالله بر عهده داشت . اين نوشته‌ها كه با عنوان فتور زمان الصدور و صدور زمان الفتور در اصل به زبان فارسى نوشته شده بوده است ، دوره‌اى را دربردارد كه از فرمانفرمايى ملكشاه ( 1092 - 1072 م ) تا درگذشت سلطان طغرل دوم به سال 1134 م ادامه مىيابد . پس از چندى اين يادداشت‌ها را عماد الدين محمد بن محمد كاتب اصفهانى ، در گذشته به سال 597 ه / 1201 م ، به عربى ترجمه كرد و چند فصل مقدماتى و مربوط به سلجوقيان نخستين بر آن افزود . سپس مؤخّره‌اى تا سال ترجمهء اثر ، سال 1183 م ، بر آن اضافه كرد و از پى آن تكملهء ديگرى تا هنگام درگذشت آخرين سلطان سلجوقى ، طغرل سوم ، به سال 1194 م آورد . عماد الدين به حق بر اين ترجمه نام نصرة الفترة و عصرة الفطرة نهاد ، كه يك نسخه از آن به دست ما رسيده و همچنان در كتابخانهء ملى پاريس محفوظ است . « 6 » پس از چندى ابو ابراهيم فخر الدين فتح بن على بن محمد بندارى اصفهانى آن را - در

--> ( 1 ) . علّامه گريگوريوس ملطى معروف به ابن عبرى ، تاريخ مختصر الدول ، بيروت ، 1958 م . ( 2 ) . دربارهء او ، نك . به : Cl . Cahen , « Sibt ibn al - Djawzi » , EI . NE , III , PP . 752 - 753 . ( 3 ) . Ibn Khallikan's Biographical Dictionary , Tr . from Arabic by M . G . de Slane , IV , ( Paris 1871 ) PP . 122 - 123 . ( 4 ) . Mir'at az - zaman fi ta'rih al - a'yan , Ed . by J . R . Jewett , Chicago , 1907 ; Mir'at az - zaman or The Mirror of the age , Vol . VIII , Pt . I - II , Ed . F . Krenkow , Hyderabad , 1951 - 1952 . ( 5 ) . نك . به : پانويس شمارهء 1 ، ص 12 . ( 6 ) . در باب عماد الدين اصفهانى و تأليفش ، نك . به : Ibn Khallikan , III , PP . 300 - 306 ; C . Brockelmann . GAL . I . S , 384 - 386 ; SB . I . S , 446 , 548 .